Gdy nic już nie cieszy: czym jest anhedonia i jak krok po kroku szukać pomocy

Anhedonia: co to znaczy w praktyce

Słowo pochodzi z greki i oznacza dosłownie „brak przyjemności”. Nie chodzi o zwykłą nudę ani o gorszy tydzień. Anhedonia to stan, w którym zdolność do przeżywania radości, zadowolenia czy ciekawości słabnie albo znika na dłużej, niezależnie od tego, co się dzieje wokół.

Wiele osób opisuje to jako życie „za szybą” albo „w szarości”. Ulubiona muzyka brzmi płasko, spotkanie z przyjaciółmi męczy zamiast cieszyć, a sukces w pracy nie wywołuje żadnej reakcji. Jeśli rozpoznajesz u siebie takie doświadczenia, to nie jest Twoja wina ani brak silnej woli. To objaw, który ma swoje przyczyny i który da się leczyć.

Jak może wyglądać utrata odczuwania przyjemności

Anhedonia nie zawsze wygląda tak samo. Psychologowie zwykle odróżniają kilka jej odmian, które często występują razem:

brak przyjemności „w chwili”: jedzenie, przytulenie, spacer czy film nie dają satysfakcji, nawet jeśli wszystko idzie dobrze;

brak oczekiwania na przyjemność: nie cieszysz się na weekend, urlop czy wizytę bliskich i trudno Ci cokolwiek zaplanować;

spadek motywacji: wiesz, że coś mogłoby Ci pomóc, ale nie widzisz sensu, żeby zacząć;

anhedonia społeczna: kontakty z ludźmi przestają być nagradzające, więc stopniowo się z nich wycofujesz;

anhedonia fizyczna: słabsze doznania z dotyku, smaku, zapachu, a często także spadek popędu seksualnego.

Co jeszcze często towarzyszy anhedonii

Rzadko jest jedynym objawem. Zwykle dochodzą do niej zmęczenie, problemy ze snem, zmiany apetytu, trudności z koncentracją, poczucie pustki, obniżony nastrój albo przeciwnie, emocjonalne odrętwienie bez smutku. Niektórzy mówią, że „nie czują nic”, i to bywa trudniejsze do zniesienia niż sam smutek.

Warto zwrócić uwagę na czas trwania. Pojedyncze dni bez energii zdarzają się każdemu. Jeśli jednak przez kolejne tygodnie prawie nic Cię nie cieszy i wpływa to na pracę, relacje lub dbanie o siebie, to sygnał, żeby poszukać oceny specjalisty.

Pomocne bywa proste ćwiczenie: przez kilka dni zapisuj, co robisz i czy cokolwiek sprawiło Ci choć odrobinę przyjemności. Taka notatka przyda się podczas wizyty, bo pokazuje lekarzowi konkretny obraz, a nie tylko ogólne „jest mi źle”.

Możliwe źródła anhedonii

Anhedonia jest objawem, a nie osobną chorobą. Może towarzyszyć wielu stanom, dlatego ten sam objaw u dwóch osób może wymagać zupełnie innego leczenia. Lekarz bierze pod uwagę przede wszystkim:

depresję, w której utrata zainteresowań i radości należy do podstawowych objawów epizodu;

chorobę afektywną dwubiegunową w fazie depresji;

schizofrenię, gdzie anhedonia należy do tak zwanych objawów negatywnych;

zespół stresu pourazowego, w którym pojawia się emocjonalne odrętwienie i wycofanie;

uzależnienia od alkoholu, narkotyków lub innych substancji, a także okres po ich odstawieniu;

długotrwały stres i przeciążenie, w tym wypalenie zawodowe;

niektóre choroby ciała, np. choroby neurologiczne czy zaburzenia hormonalne, a także przewlekły ból i bezsenność.

Okoliczności, które zwiększają ryzyko

Ryzyko rośnie u osób, które już przechodziły epizod depresji, mają w rodzinie zaburzenia nastroju, żyją w przewlekłym stresie, samotności lub po trudnych doświadczeniach. Znaczenie mają też nadużywanie alkoholu i substancji oraz długotrwały brak snu. Żaden z tych czynników nie przesądza o zachorowaniu, ale pomaga lekarzowi zrozumieć, skąd mogła się wziąć Twoja anhedonia.

Jeśli zauważasz, że zmiana pojawiła się po jakimś wydarzeniu, po odstawieniu substancji albo po włączeniu nowego leku, zanotuj to. Takie powiązanie w czasie bywa dla lekarza cenną wskazówką, choć samo w sobie niczego jeszcze nie przesądza.

Anhedonia i depresja: dlaczego tak często idą w parze

W depresji obniżony nastrój i utrata zainteresowań lub radości to dwa filary rozpoznania. Zdarza się, że osoba z depresją wcale nie czuje się szczególnie smutna, a jedynym wyraźnym sygnałem jest właśnie to, że nic jej nie cieszy. Dlatego anhedonii nie warto bagatelizować tylko dlatego, że „przecież nie płaczę”.

Anhedonia potrafi też zostać na dłużej, gdy inne objawy depresji już słabną. Sen się poprawia, wraca energia, a radość z drobnych rzeczy wciąż jest przytłumiona. To częsta sytuacja i dobry powód, by powiedzieć o tym lekarzowi prowadzącemu, zamiast uznać, że „tak już musi być”.

Diagnoza: do kogo pójść i jak wygląda ocena

Pierwszym adresem może być lekarz rodzinny albo od razu psychiatra. Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania. Pomocny bywa też psycholog lub psychoterapeuta, choć rozpoznanie choroby i ewentualne leki to zadanie lekarza.

Ocena opiera się przede wszystkim na rozmowie: od kiedy trwają objawy, co się wtedy działo, jak wygląda Twój sen, apetyt, energia, czy pojawiają się myśli rezygnacyjne, jakie przyjmujesz leki i substancje. Specjalista może poprosić o wypełnienie kwestionariuszy, na przykład skal oceniających nasilenie depresji lub zdolność odczuwania przyjemności.

Ponieważ podobne objawy mogą wynikać z chorób ciała, lekarz może zlecić podstawowe badania krwi, w tym ocenę pracy tarczycy. Dzięki temu nie przeoczy przyczyny, której nie da się wyleczyć samą psychoterapią czy lekiem przeciwdepresyjnym. Rozpoznanie i pierwszy dobór leczenia odbywają się na wizycie u psychiatry, nie przez formularz online.

Na wizytę weź listę przyjmowanych leków i suplementów, wcześniejsze wypisy lub zaświadczenia oraz swoje notatki o objawach. Jeśli trudno Ci mówić o emocjach, możesz po prostu odczytać to, co zapisałeś wcześniej.

Leczenie anhedonii: psychoterapia, leki i codzienne kroki

Nie istnieje jeden „lek na anhedonię”. Leczy się przyczynę, a anhedonia ustępuje zwykle razem z nią. Poniższa tabela pokazuje najczęstsze elementy leczenia. Ich połączenie zawsze ustala specjalista, który zna Twoją sytuację.

Psychoterapia - Na czym polega: Psychoterapia, m.in. poznawczo-behawioralna i aktywacja behawioralna, pomaga stopniowo wracać do aktywności, które dawały satysfakcję, i zmieniać myślenie typu „to i tak nic nie da”. - O czym pamiętać: Efekty przychodzą stopniowo i wymagają regularnych spotkań; psychoterapia dobrze łączy się z leczeniem farmakologicznym.

Leki przeciwdepresyjne - Na czym polega: Lekarz włącza je, gdy anhedonia jest częścią depresji; należą tu np. wortioksetyna, którą ChPL wskazuje w dużych epizodach depresyjnych u dorosłych, oraz bupropion, wskazany w leczeniu epizodów dużej depresji. - O czym pamiętać: Żadna z tych Charakterystyk nie wymienia anhedonii jako osobnego wskazania; lek dobiera psychiatra, a poprawa może nie pojawić się w pierwszych tygodniach leczenia.

Leczenie choroby podstawowej - Na czym polega: Gdy anhedonia wynika ze schizofrenii, choroby dwubiegunowej, uzależnienia lub choroby ciała, priorytetem jest terapia tej choroby. - O czym pamiętać: Leki przeciwdepresyjne nie zawsze są tu właściwym wyborem, np. w chorobie dwubiegunowej decyzję podejmuje psychiatra.

Codzienne kroki - Na czym polega: Małe, zaplanowane aktywności, ruch, stały rytm snu, ograniczenie alkoholu i kontakt z bliskimi wspierają leczenie. - O czym pamiętać: To uzupełnienie, a nie zastępstwo terapii; nie obwiniaj się, jeśli na początku nic nie sprawia przyjemności.

Co warto wiedzieć o lekach z tej tabeli

Bupropion według Charakterystyki hamuje wychwyt zwrotny noradrenaliny i dopaminy, z minimalnym wpływem na serotoninę. Jest przeciwwskazany m.in. u osób z napadami drgawkowymi obecnie lub w przeszłości, z bulimią lub jadłowstrętem psychicznym oraz u tych, którzy nagle odstawiają alkohol lub benzodiazepiny. Wortioksetyny nie wolno łączyć z nieselektywnymi inhibitorami MAO, z selektywnymi inhibitorami MAO-A, takimi jak moklobemid, ani z antybiotykiem linezolidem.

Przy lekach przeciwdepresyjnych pamiętaj o jednym ważnym ostrzeżeniu. Na początku terapii, a także po każdej zmianie dawki, lęk, wewnętrzny niepokój i myśli samobójcze potrafią się chwilowo nasilić, co widać zwłaszcza u młodych dorosłych przed 25. rokiem życia. Gdy dostrzeżesz to u siebie albo zauważą to Twoi bliscy, odezwij się do lekarza od razu, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia wybierz 112. Szerzej o tej grupie piszemy w przeglądzie leków przeciwdepresyjnych.

Czy anhedonia mija: czego się spodziewać w trakcie leczenia

Dobra wiadomość jest taka, że anhedonia u wielu osób słabnie, gdy leczona jest jej przyczyna. Zwykle nie dzieje się to nagle. Najpierw poprawia się sen albo energia, a radość z drobnych rzeczy wraca po kawałku, czasem dopiero po dłuższym czasie.

W tym okresie pomaga cierpliwość wobec siebie. Rób małe rzeczy, nawet jeśli na razie nie cieszą, bo ciało i mózg potrzebują powtórzeń, żeby znów zacząć odczuwać nagrodę. Jeśli mimo leczenia objaw utrzymuje się bez zmian, to informacja dla lekarza, a nie dowód, że „nic Ci nie pomoże”.

Jak wesprzeć bliską osobę, która nic nie czuje

Z boku anhedonia łatwo wygląda jak lenistwo albo obojętność. Zamiast namawiać „weź się w garść”, lepiej powiedzieć, że widzisz zmianę i chcesz pomóc. Zaproponuj wspólny spacer czy drobne wyjście bez oczekiwania, że sprawi radość, i pomóż umówić wizytę u specjalisty.

Zwracaj uwagę na wypowiedzi o bezsensie życia, rozdawanie rzeczy czy żegnanie się. Wtedy nie zostawiaj tej osoby samej i skorzystaj z numerów podanych niżej. Pamiętaj też o sobie: wspieranie kogoś w depresji jest obciążające, a z telefonów wsparcia mogą korzystać również bliscy.

Kiedy pilnie szukać pomocy: telefony czynne całą dobę

Anhedonia bywa częścią głębokiej depresji, a wtedy mogą pojawić się myśli, że życie nie ma sensu albo że lepiej byłoby nie żyć. To sygnał, żeby nie czekać na wizytę ani na odpowiedź na wniosek. Pod tymi numerami ktoś odbierze o każdej porze:

116 123 - wsparcie dla dorosłych przeżywających kryzys emocjonalny, działa całodobowo, bezpłatnie;

800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla dorosłych w kryzysie psychicznym, także całodobowo, bezpłatnie;

116 111 - linia dla dzieci i nastolatków, czynna całodobowo, bezpłatnie;

112 - numer alarmowy, gdy czyjeś życie jest w bezpośrednim zagrożeniu.

Leczenie online przy anhedonii: co jest możliwe

Uczciwie: przez internet nie postawimy rozpoznania i nie zaczniemy nowego leczenia. Jeśli anhedonia pojawiła się niedawno albo nie wiesz, skąd się bierze, właściwą drogą jest wizyta u psychiatry, w tym w ramach NFZ.

Jeżeli natomiast psychiatra już Cię leczy, masz dokumentację i potrzebujesz przedłużenia tego samego leczenia, możesz złożyć wniosek o e-receptę psychiatryczną na kontynuację. Wypełniasz formularz z wywiadem, wniosek ocenia lekarz, a pytania uzupełniające pojawiają się na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych. Lekarz może odmówić, np. gdy objawy się nasilają albo potrzebna jest zmiana leku; przy odmowie opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku. Jak się przygotować, opisaliśmy w poradniku o dokumentach do kontynuacji.

Pytasz o zwolnienie lekarskie przy anhedonii? O zwolnieniu L4 decyduje lekarz po ocenie wniosku i może odmówić, a w sprawach psychiatrycznych może skierować Cię do psychiatry, który zna przebieg Twojego leczenia.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Brintellix (wortioksetyna, EMA)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Wellbutrin XR (bupropion, URPL)

ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty