Czym jest borderline i jak krok po kroku zadbać o swoje leczenie
Borderline, czyli zaburzenie osobowości z pogranicza (w polskiej dokumentacji często opisywane jako osobowość chwiejna emocjonalnie), to utrwalony sposób przeżywania, w którym emocje, relacje i obraz samego siebie bywają bardzo niestabilne, a decyzje zapadają pod wpływem impulsu. Podstawą leczenia jest długoterminowa psychoterapia, na przykład terapia dialektyczno-behawioralna (DBT). Leki nie usuwają samego zaburzenia, ale mogą łagodzić wybrane objawy i choroby, które często mu towarzyszą.
Jak borderline może wyglądać w Twoim codziennym życiu
Jeśli czytasz ten tekst, bo coś w Twoich emocjach lub relacjach wydaje Ci się „za mocne”, to dobry pierwszy krok. Borderline nie jest cechą charakteru ani oceną człowieka. To zaburzenie, które ma swoje objawy, swoją diagnostykę i sprawdzone metody leczenia. Wiele osób z tym rozpoznaniem z czasem odzyskuje równowagę, a część objawów wyraźnie słabnie.
Objawy dotyczą kilku obszarów naraz. Nie każda osoba ma wszystkie, a ich nasilenie zmienia się w czasie, także pod wpływem stresu. Psychiatrzy zwracają uwagę przede wszystkim na to, czy dany sposób reagowania jest trwały i czy utrudnia życie od lat, a nie od kilku tygodni. Pojedyncza kłótnia, zazdrość czy gorszy tydzień nie są jeszcze powodem do szukania u siebie zaburzenia osobowości.
Emocje jak fala: gwałtowne zmiany nastroju, często w ciągu godzin, silny gniew trudny do opanowania, długo utrzymujące się poczucie pustki.
Relacje na huśtawce: przechodzenie od zachwytu nad kimś do rozczarowania, silny lęk przed odrzuceniem lub porzuceniem, czasem rozpaczliwe próby zatrzymania bliskiej osoby.
Niestały obraz siebie: poczucie, że nie wiesz, kim jesteś, czego chcesz i co jest dla Ciebie ważne, częste zmiany planów, celów i przekonań.
Impulsywność: działania, których potem żałujesz, na przykład ryzykowne wydawanie pieniędzy, nadużywanie alkoholu lub innych substancji, niebezpieczna jazda, objadanie się.
Samookaleczenia i myśli samobójcze: dla części osób to sposób na rozładowanie napięcia nie do zniesienia. To zawsze sygnał, że potrzebujesz pomocy szybko, a nie powód do wstydu.
Objawy pod wpływem silnego stresu: przejściowe poczucie nierealności, odcięcia od siebie albo podejrzliwość wobec innych.
Skąd się bierze to zaburzenie: przyczyny i czynniki ryzyka
Nie ma jednej przyczyny borderline. Badacze opisują ją jako splot wrodzonej wrażliwości emocjonalnej i doświadczeń, które spotkały człowieka w dzieciństwie i młodości. To ważne, bo zdejmuje z Ciebie poczucie winy: nikt nie wybiera takiego sposobu przeżywania.
Wśród czynników, które zwiększają ryzyko, wymienia się zwykle podatność dziedziczną (zaburzenia nastroju lub osobowości w rodzinie), doświadczenie przemocy, zaniedbania lub wykorzystania, wczesną utratę bliskiej osoby oraz dorastanie w środowisku, w którym emocje dziecka były lekceważone albo karane. Żaden z tych czynników nie przesądza jednak o rozpoznaniu. Wiele osób z trudną historią nie choruje, a u części osób z borderline trudno wskazać jedno wyraźne zdarzenie.
Borderline często współwystępuje z innymi problemami: depresją, zaburzeniami lękowymi, zespołem stresu pourazowego (o nim piszemy w tekście o PTSD i jego objawach), zaburzeniami odżywiania oraz uzależnieniami. Dla Twojego leczenia ma to duże znaczenie, bo leki dobiera się zwykle właśnie do tych towarzyszących chorób.
Diagnoza borderline: kto ją stawia i na czym polega
Rozpoznanie borderline stawia psychiatra, często we współpracy z psychologiem klinicznym. Nie ma badania krwi ani obrazowego, które by je potwierdziło. Podstawą jest rozmowa kliniczna, czasem kilka spotkań, oraz informacje o tym, jak radzisz sobie w różnych okresach życia. Pomocne bywają kwestionariusze i testy psychologiczne, ale nie zastępują oceny specjalisty.
Lekarz sprawdza też, czy objawów lepiej nie wyjaśnia inna choroba. Chwiejność nastroju występuje również w chorobie afektywnej dwubiegunowej, a impulsywność w ADHD. Podobne trudności z emocjami i relacjami mogą mieć także osoby po długotrwałej traumie. Dlatego różnicowanie wymaga czasu i czasem kilku spotkań. W klasyfikacji ICD-10, której kody nadal widnieją w polskiej dokumentacji, zaburzenie ma oznaczenie F60.3.
Jak przygotować się do pierwszej wizyty u psychiatry? Zapisz kilka konkretnych sytuacji z ostatnich miesięcy, w których emocje Cię przerosły, listę leków i używek oraz pytania, które chcesz zadać. Jeśli masz wcześniejsze wypisy ze szpitala lub zaświadczenia od psychologa, weź je ze sobą. Rozpoznanie i pierwszy dobór leczenia to zawsze zadanie psychiatry na wizycie, nie formularza w internecie.
Psychoterapia i leki w borderline: co pomaga i w jakiej roli
Najważniejszą częścią leczenia jest psychoterapia prowadzona przez dłuższy czas, zwykle co najmniej kilka miesięcy, często dłużej. Uczy rozpoznawania emocji, przetrwania kryzysu bez krzywdzenia siebie i budowania stabilniejszych relacji. Leki mają rolę pomocniczą. Żaden z leków opisanych poniżej nie ma w swojej Charakterystyce Produktu Leczniczego (ChPL) wskazania do leczenia samego borderline, więc gdy psychiatra je przepisuje, celuje w konkretne objawy albo choroby współistniejące.
Poniżej znajdziesz zestawienie najczęściej omawianych form pomocy. Każdy wiersz opisuje jedną metodę i jej miejsce w leczeniu.
Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) - Na czym polega: Terapia DBT łączy sesje indywidualne z treningiem umiejętności w grupie: regulacji emocji, tolerancji dyskomfortu, uważności i skuteczności w relacjach. - Co warto wiedzieć: DBT powstała z myślą o osobach z borderline i samookaleczeniami, wymaga regularnego udziału i pracy domowej.
Terapia oparta na mentalizacji (MBT) - Na czym polega: Terapia MBT ćwiczy rozumienie własnych stanów psychicznych i intencji innych ludzi, zwłaszcza w chwilach silnych emocji. - Co warto wiedzieć: MBT prowadzi się indywidualnie i w grupie, zwykle przez wiele miesięcy.
Terapia schematów - Na czym polega: Terapia schematów pracuje nad utrwalonymi wzorcami myślenia i reagowania, które powstały we wczesnych latach życia. - Co warto wiedzieć: Terapia schematów jest długoterminowa i wymaga zaufanej relacji z terapeutą.
Leki przeciwdepresyjne - Na czym polega: Leki przeciwdepresyjne psychiatra rozważa przede wszystkim przy współistniejącej depresji lub zaburzeniu lękowym. - Co warto wiedzieć: Leki przeciwdepresyjne nie leczą borderline jako takiego; w pierwszych tygodniach obowiązuje ostrożność opisana w kolejnej sekcji.
Kwetiapina - Na czym polega: Kwetiapina to lek przeciwpsychotyczny, którego ChPL (Ketrel) wskazuje schizofrenię i chorobę dwubiegunową. - Co warto wiedzieć: Przy kwetiapinie bardzo często występują senność, zawroty głowy, suchość w ustach i przyrost masy ciała, dlatego lekarz kontroluje wagę, glukozę i lipidy.
Lamotrygina - Na czym polega: Lamotrygina to lek przeciwpadaczkowy, którego ChPL wskazuje też zapobieganie epizodom depresji w chorobie dwubiegunowej typu I u dorosłych. - Co warto wiedzieć: Przy lamotryginie reakcje skórne pojawiały się zwykle w ciągu pierwszych ośmiu tygodni leczenia; ciężka wysypka w badaniach u osób z chorobą dwubiegunową dotyczyła około 1 na 1000 pacjentów, dlatego każdą wysypkę trzeba od razu pokazać lekarzowi.
Gdy psychiatra włącza lek przeciwdepresyjny: pierwsze tygodnie
Jeśli w Twoim leczeniu pojawia się lek przeciwdepresyjny, poznaj jedno ostrzeżenie z charakterystyk tych leków (punkt 4.4). W pierwszych tygodniach terapii i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój oraz myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić. Najwyraźniej dotyczy to osób przed 25. rokiem życia. Gdy to zauważysz, skontaktuj się z lekarzem prowadzącym od razu, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.
Przy borderline ta czujność ma szczególną wagę, bo myśli samobójcze i impulsywne działania mogą pojawić się nagle. Dobrze, jeśli ktoś bliski wie o rozpoczęciu leczenia i potrafi zauważyć niepokojącą zmianę. Ogólne informacje o tej grupie leków znajdziesz w przeglądzie leków przeciwdepresyjnych i ich działania.
Podobna ostrożność dotyczy kwetiapiny. Jej ChPL zaleca ścisłą obserwację we wczesnej fazie leczenia i po zmianie dawki, a lekarzowi każe brać pod uwagę ryzyko prób samobójczych po nagłym przerwaniu terapii. Dlatego nie przerywaj i nie zmieniaj leczenia na własną rękę, nawet gdy poczujesz się lepiej.
Kiedy szukać pomocy natychmiast
Jeśli masz myśli samobójcze, planujesz zrobić sobie krzywdę albo napięcie staje się nie do zniesienia, nie czekaj na najbliższą wizytę. Pomoc jest dostępna o każdej porze, także w nocy i w święta. Możesz zadzwonić anonimowo.
116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie.
800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie.
116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży do 18. roku życia.
112 - numer alarmowy, gdy Twoje życie lub życie innej osoby jest bezpośrednio zagrożone. W takiej sytuacji możesz też od razu udać się na izbę przyjęć najbliższego szpitala.
Borderline a leczenie online: co jest możliwe, a co nie
Uczciwie: w naszym serwisie nie postawisz rozpoznania borderline i nie rozpoczniesz leczenia farmakologicznego. Nie prowadzimy też psychoterapii ani rozmów wideo czy telefonicznych. To, w czym możemy Ci pomóc, to kontynuacja leczenia już prowadzonego przez psychiatrę i opisanego w dokumentacji.
Wygląda to tak: wypełniasz formularz z wywiadem i dołączasz dokumentację, na przykład kartę informacyjną z ostatniej wizyty. Wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301). Jeśli czegoś brakuje, dopyta Cię na czacie. Decyzja należy do lekarza i może on odmówić, na przykład gdy opis wskazuje na pogorszenie wymagające wizyty. Gdy lekarz odmówi, opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku. Podstawą prawną recepty na kontynuację bez ponownego badania jest art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty.
Co przygotować, opisaliśmy w poradniku o dokumentach potrzebnych do recepty na kontynuację. Szczegóły samej usługi znajdziesz na stronie e-recepty w leczeniu psychiatrycznym. Pytasz o zwolnienie lekarskie przy borderline? O jego wystawieniu również decyduje lekarz po ocenie wniosku; w sprawach psychiatrycznych może odesłać Cię do psychiatry.
Zmiana leku, nowe objawy, kryzys albo brak dokumentacji to sytuacje, w których potrzebujesz wizyty u psychiatry: w poradni zdrowia psychicznego, w gabinecie prywatnym albo w centrum zdrowia psychicznego w Twojej okolicy.
Co możesz robić sam, równolegle z leczeniem
Psychoterapia przynosi więcej, gdy umiejętności z gabinetu ćwiczysz na co dzień. Pomaga prowadzenie prostego dziennika emocji: co się wydarzyło, co poczułeś, jak silnie i co zrobiłeś. Po kilku tygodniach łatwiej zauważyć, co wyzwala kryzys i które sposoby radzenia sobie rzeczywiście działają.
Warto przygotować własny plan bezpieczeństwa: listę sygnałów ostrzegawczych, sposobów na obniżenie napięcia (zimna woda na twarz, intensywny ruch, spokojny oddech), osób, do których możesz napisać, oraz numerów pomocowych. Trzymaj go w telefonie albo w portfelu. Ogranicz alkohol i inne substancje, bo zwiększają impulsywność. Regularny sen i stałe pory posiłków realnie pomagają w regulacji emocji.
Jeśli jesteś osobą bliską, pamiętaj, że wsparcie nie oznacza brania na siebie odpowiedzialności za cudze emocje. Dla rodzin również istnieją grupy wsparcia i warsztaty, często przy ośrodkach prowadzących terapię DBT. Zadbaj też o własny odpoczynek i granice.
Źródła
Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina) - URPL
Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (lamotrygina) - URPL
ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty