Kiedy przychodzi atak paniki: objawy, pierwsza pomoc i leczenie

Twoje ciało w trakcie ataku: co możesz poczuć

Atak paniki zaczyna się zwykle nagle, czasem w zupełnie spokojnej chwili: w kolejce w sklepie, za kierownicą, a bywa, że w nocy, wyrywając ze snu. Objawy narastają szybko i są tak intensywne, że wiele osób jest pewnych, że właśnie dzieje się z nimi coś groźnego. To nie jest wyobrażenie ani przesada. Twój organizm naprawdę uruchamia alarm, jakby stał przed niebezpieczeństwem, choć w tej chwili nic Ci nie grozi.

Ludzie najczęściej opisują:

walenie, łomotanie albo gonitwę serca;

duszność, wrażenie, że brakuje powietrza, ściskanie w gardle;

ból albo ucisk w klatce piersiowej;

zawroty głowy, wrażenie, że zaraz zemdlejesz, miękkie nogi;

drżenie, pot, falę gorąca lub dreszcze;

mrowienie albo drętwienie dłoni, stóp czy okolicy ust;

mdłości i ścisk w żołądku;

wrażenie, że otoczenie jest nierealne, albo że patrzysz na siebie z boku;

silny lęk, że stracisz kontrolę, „zwariujesz” albo umrzesz.

Jeden napad to jeszcze nie choroba

Nie musisz mieć wszystkich tych objawów naraz. U jednej osoby na pierwszy plan wychodzi serce i oddech, u innej zawroty głowy i poczucie, że świat jest jak za szybą. Po ataku często zostaje zmęczenie, rozbicie i napięcie, które trzyma jeszcze przez jakiś czas. Jeśli to uczucie nierealności jest u Ciebie szczególnie mocne, więcej wyjaśnia tekst o derealizacji.

Pojedynczy napad paniki może zdarzyć się każdemu, choćby w okresie dużego przeciążenia. O zaburzeniu lękowym z napadami lęku, nazywanym też lękiem panicznym, mówi się wtedy, gdy ataki wracają, przychodzą bez ostrzeżenia, a pomiędzy nimi zostaje strach przed następnym. Zwykle zmienia się też codzienność: omijasz miejsca, w których atak już się zdarzył, rezygnujesz z autobusu, z zakupów w dużym markecie, z wyjść bez bliskiej osoby.

Omijanie miejsc i sytuacji, z których trudno szybko wyjść albo w których trudno o pomoc, nazywa się agorafobią. Może towarzyszyć napadom paniki albo narosnąć po nich. Pocieszające jest to, że oba problemy leczy się razem, a unikanie da się krok po kroku odwracać.

Sześć rzeczy, które możesz zrobić w środku napadu

Ataku paniki nie wyłączysz jednym przyciskiem, ale możesz przejść przez niego łagodniej. Te sposoby pomagają wielu osobom. Wybierz te, które pasują do Ciebie, i przećwicz je w spokojny dzień, żeby w trudnej chwili mieć je pod ręką.

Powiedz sobie, co się dzieje. Na przykład w myślach: „to panika, jest okropna, ale przejdzie”. Jeśli lekarz już potwierdził u Ciebie takie rozpoznanie, to zdanie opiera się na faktach.

Wydłuż wydech. Nabieraj powietrza spokojnie nosem, a wypuszczaj je wolniej, przez lekko zaciśnięte usta. Szybki, płytki oddech nasila zawroty i mrowienie rąk.

Złap kontakt z tym, co wokół. Poczuj stopy na podłodze, oprzyj plecy, nazwij w myślach kilka rzeczy, które widzisz i słyszysz.

Zostań, jeśli jest bezpiecznie. Daj fali czas, żeby opadła. Ucieczka przynosi chwilową ulgę, ale uczy mózg, że to miejsce jest groźne.

Przestań się siłować. Zmuszanie się do spokoju często podkręca lęk. Pozwól objawom być i patrz, jak powoli tracą siłę.

Potem zaopiekuj się sobą. Wypij wodę, usiądź, daj sobie chwilę. Zanotuj, kiedy i gdzie to się stało oraz co pomogło. Taki zeszyt bardzo przydaje się później lekarzowi i terapeucie.

Czego lepiej unikać, gdy panika już opadnie

Nie uspokajaj się alkoholem i nie sięgaj po tabletki uspokajające, które ktoś inny dostał od swojego lekarza. Ulga bywa krótka, a ryzyko prawdziwe, zwłaszcza gdy łączysz kilka substancji działających na układ nerwowy. Nie odstawiaj też na własną rękę leków, które już bierzesz, nawet jeśli podejrzewasz, że to one wywołały napad.

Jeśli objawy są inne niż przy Twoich zwykłych napadach, ból w klatce się wzmaga albo promieniuje do ręki lub żuchwy, pojawia się osłabienie połowy ciała, kłopot z mówieniem czy utrata przytomności, nie zakładaj, że to panika. Wtedy dzwoń pod 112.

Skąd biorą się napady paniki i kto jest na nie bardziej podatny

Nie ma jednej przyczyny ataków paniki. Zwykle składa się na nie kilka rzeczy naraz, a żadna z nich nie świadczy o tym, że zrobiłeś coś źle albo że jesteś słaby.

Czuły system alarmowy. Niektóre osoby mają z natury silniejszą reakcję lękową, a zaburzenia lękowe częściej pojawiają się w niektórych rodzinach.

Długi stres i trudne przeżycia. Przeciążenie w pracy, żałoba, rozstanie czy choroba kogoś bliskiego często poprzedzają pierwszy atak.

Pętla strachu przed objawami. Po pierwszym napadzie łatwo zacząć nasłuchiwać serca i oddechu. Każde szybsze uderzenie odbierasz wtedy jako sygnał zagrożenia, a to rozkręca kolejny atak.

Substancje. Dużo kofeiny, napoje energetyczne, nikotyna, alkohol (także przy odstawianiu), marihuana i inne substancje psychoaktywne potrafią wywołać lub wzmocnić objawy.

Inne zaburzenia psychiczne. Napady paniki mogą iść w parze z depresją, zespołem stresu pourazowego albo innymi zaburzeniami lękowymi.

Najpierw serce i reszta ciała: diagnostyka po pierwszym ataku

Pierwszy atak paniki często kończy się na szpitalnym oddziale ratunkowym albo w gabinecie lekarza rodzinnego i to jest rozsądna droga. Gdy pojawił się ból w klatce piersiowej, duszność lub omdlenie, lekarz musi najpierw sprawdzić, czy nie stoi za tym serce albo inna choroba ciała. Podobnie potrafią wyglądać między innymi zaburzenia rytmu serca, nadczynność tarczycy, astma, spadki cukru, niedokrwistość czy działanie niektórych leków.

Zwykle lekarz:

wypytuje dokładnie, jak wyglądał napad, co go poprzedziło, jakie bierzesz leki i inne substancje;

bada Cię, mierzy ciśnienie i tętno;

zleca EKG, a jeśli trzeba, dalszą diagnostykę kardiologiczną;

kieruje na badania krwi, np. morfologię, glukozę, elektrolity i hormony tarczycy.

Gdy wyniki są dobre, a ataki wracają

Jeśli badania nie tłumaczą objawów, a napady się powtarzają, następnym krokiem jest psychiatra, często razem z psychologiem. Rozpoznanie zaburzenia lękowego z napadami lęku lekarz stawia na podstawie wywiadu, obserwacji i kryteriów klasyfikacji chorób. Nie istnieje jedno badanie krwi ani test, który by je potwierdzał.

Przed wizytą zanotuj, jak często zdarzają się ataki, w jakich sytuacjach, co je łagodzi, a co nasila, oraz czego zacząłeś unikać. Zabierz wyniki z oddziału ratunkowego lub od lekarza rodzinnego i spis wszystkich leków. Dzięki temu łatwiej o trafne rozpoznanie. Jeśli oprócz ataków czujesz stały niepokój przez większość dni, zajrzyj też do tekstu o zaburzeniach lękowych.

Atak paniki a leki i terapia: co działa przy nawrotach

Nawracające ataki paniki się leczy. Podstawą są dwie drogi, często łączone ze sobą: psychoterapia i leki z grupy SSRI.

Psychoterapia. Szczególnie dobrze przebadana jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT). Uczysz się w niej rozumieć, jak działa mechanizm ataku, inaczej odczytywać sygnały z ciała i stopniowo wracać do miejsc oraz sytuacji, które zacząłeś omijać. Terapeuta ćwiczy z Tobą też oddech i sposoby na strach przed kolejnym napadem.

Leki. Lek dobiera psychiatra, gdy rozpoznanie jest już postawione. W charakterystykach produktów leczniczych kilku leków z grupy SSRI zaburzenie lękowe z napadami lęku figuruje wprost wśród wskazań. Te leki działają stopniowo, przy regularnym przyjmowaniu, a nie doraźnie podczas pojedynczego ataku.

Sertralina (np. Asertin) - Wskazanie według charakterystyki: Charakterystyka sertraliny wymienia lęk napadowy, także z agorafobią; początek działania terapeutycznego może pojawić się w ciągu 7 dni, ale na trwały efekt trzeba dłuższego leczenia. - O czym pamiętać: Przy długim leczeniu lęku napadowego sertraliną potrzebna jest kontrola lekarza, bo w tym zaburzeniu nie wykazano, że lek zapobiega nawrotom.

Escitalopram (np. Escitil, Elicea) - Wskazanie według charakterystyki: Escitalopram ma wskazanie w zaburzeniach lęku panicznego, z agorafobią i bez niej. - O czym pamiętać: Na starcie leczenia escitalopramem lęk potrafi się paradoksalnie wzmóc; ChPL podaje, że zwykle mija to w ciągu dwóch tygodni nieprzerwanego przyjmowania. Hydroksyzyny nie wolno łączyć z escitalopramem, bo rośnie ryzyko groźnych zaburzeń rytmu serca.

Paroksetyna (np. Rexetin, Seroxat) - Wskazanie według charakterystyki: Paroksetyna ma wskazanie w zaburzeniu lękowym z napadami lęku, z agorafobią i bez niej. - O czym pamiętać: Charakterystyka paroksetyny zaleca zaczynać od małej dawki, bo na początku objawy lęku napadowego mogą się zaostrzyć; leczenie trwa do ustąpienia objawów, co może zająć kilka miesięcy albo więcej.

Benzodiazepiny (np. alprazolam) - Wskazanie według charakterystyki: Charakterystyka alprazolamu przewiduje go w krótkotrwałym leczeniu objawowym ciężkich stanów lękowych u dorosłych. Benzodiazepiny to leki na receptę (Rp), a zarazem substancje psychotropowe grupy IV-P; uspokajają szybko, ale grożą uzależnieniem. - O czym pamiętać: Benzodiazepina to lek na krótko: ChPL alprazolamu (Xanax) przewiduje maksymalnie 2-4 tygodnie leczenia, a dłużej tylko po ponownej ocenie stanu pacjenta.

Gdy zaczynasz SSRI: sygnały, z którymi nie zwlekaj

Na początku leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój, a nawet myśli samobójcze mogą na pewien czas przybrać na sile. Najczęściej dotyczy to osób, które nie skończyły 25 lat. Jeśli zauważysz to u siebie lub u kogoś bliskiego, od razu daj znać lekarzowi, a gdy życie jest zagrożone, dzwoń pod 112. Dobrze, jeśli ktoś z Twojego otoczenia wie, że zaczynasz leczenie, i może Cię w tym czasie wspierać.

Leki i psychoterapia nie wykluczają się. Wiele osób zaczyna od jednego i dokłada drugie, gdy objawy są silne. Więcej o konkretnych substancjach przeczytasz w opisach sertraliny, escitalopramu i paroksetyny.

Numery, które warto mieć w telefonie na gorszy moment

Atak paniki sam w sobie nie zagraża życiu, ale bywają chwile, w których nie warto czekać ani zgadywać. Wpisz sobie te numery do kontaktów, zanim będą Ci potrzebne.

112 - gdy ból w klatce piersiowej jest silny, narasta albo jest inny niż przy Twoich wcześniejszych napadach, gdy tracisz przytomność, masz kłopot z mową lub osłabienie połowy ciała, a także gdy myślisz o odebraniu sobie życia i boisz się, że to zrobisz.

116 123 - wsparcie dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie.

800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie.

116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, całodobowo, bezpłatnie.

Napady paniki i leczenie online: granice, które warto znać

Przez internet nie dostaniesz rozpoznania i nie zaczniesz leczenia napadów paniki. Pierwsza diagnoza i pierwszy dobór leku należą do psychiatry na wizycie, bo potrzebny jest wywiad, badanie i wykluczenie przyczyn z ciała.

Inaczej jest, gdy psychiatra już Cię leczy, masz na to dokumenty, a lek się sprawdza. Wtedy możesz poprosić o e-receptę na kontynuację. U nas odbywa się to pisemnie: odpowiadasz na pytania w formularzu, Twój wniosek czyta i ocenia lekarz, a jeśli czegoś mu brakuje, dopytuje na czacie. Wideo i telefonu u nas nie ma. Lekarz może odmówić, na przykład przy niepełnej dokumentacji albo gdy Twój stan wymaga wizyty; przy odmowie opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku.

Jeśli ataki utrudniają Ci pracę, o zwolnieniu decyduje lekarz po ocenie Twojego stanu, a w sprawach psychiatrycznych może odesłać Cię do psychiatry. Gdy napady przybierają na sile, zmieniają charakter albo lek przestał pomagać, potrzebujesz wizyty u psychiatry, a nie samego przedłużenia recepty. Listę dokumentów do wniosku znajdziesz w poradniku o recepcie na dalsze leczenie.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram), URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Rexetin (paroksetyna), URPL

Telefon wsparcia emocjonalnego dla dorosłych 116 123 (Instytut Psychologii Zdrowia)

Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222 (Fundacja ITAKA)