Co to jest PTSD i jak wrócić do równowagi po traumie

PTSD: co to za skrót i kiedy się rozwija

Skrót PTSD pochodzi od angielskiej nazwy post-traumatic stress disorder. Po polsku mówimy o zespole stresu pourazowego. „Uraz” nie oznacza tu złamania czy rany, tylko uraz psychiczny, czyli doświadczenie, które przerosło Twoje możliwości poradzenia sobie w danej chwili.

Takim doświadczeniem może być wypadek komunikacyjny, napaść, przemoc domowa lub seksualna, wojna, katastrofa, nagła śmierć bliskiej osoby, poważna choroba albo trudny poród. Traumą bywa też bycie świadkiem cudzego cierpienia, na przykład w pracy ratownika, policjanta czy pielęgniarki.

Ważne, żeby wiedzieć: silne reakcje w pierwszych dniach i tygodniach po trudnym zdarzeniu są naturalne. U wielu osób stopniowo wyciszają się same. O PTSD mówi się wtedy, gdy objawy nie mijają, utrzymują się dłużej niż około miesiąc i wyraźnie utrudniają codzienne życie. Czasem pojawiają się dopiero po wielu miesiącach, a nawet latach od zdarzenia.

Nowsza klasyfikacja chorób ICD-11 opisuje także złożone PTSD. Dotyczy ono zwykle osób, które przez długi czas nie mogły uciec od zagrożenia, na przykład doznawały przemocy w dzieciństwie. Oprócz typowych objawów pojawiają się wtedy trwałe trudności z regulacją emocji, bardzo negatywny obraz siebie i problemy w bliskich relacjach.

Jak rozpoznać objawy zespołu stresu pourazowego

Objawy PTSD układają się w kilka grup. Możesz mieć część z nich, a ich nasilenie może się zmieniać, na przykład w rocznicę zdarzenia albo gdy coś nieoczekiwanie Ci je przypomni.

Ponowne przeżywanie: natrętne wspomnienia, koszmary senne, nagłe poczucie, że zdarzenie dzieje się znowu (tak zwane flashbacki), silne reakcje ciała na bodźce przypominające traumę.

Unikanie: omijanie miejsc, ludzi, rozmów, zapachów czy dźwięków kojarzących się ze zdarzeniem, próby niemyślenia o nim za wszelką cenę.

Nadmierna czujność: ciągłe napięcie, przesadna reakcja na nagły hałas, trudności z zasypianiem i koncentracją, drażliwość, wybuchy złości.

Zmiany w myśleniu i nastroju: poczucie winy lub wstydu, przekonanie, że świat jest całkowicie niebezpieczny, odcięcie od bliskich, utrata radości z rzeczy, które wcześniej cieszyły.

Objawy towarzyszące: obniżony nastrój, ataki paniki, sięganie po alkohol lub leki uspokajające, aby „wyłączyć” wspomnienia.

Co sprawia, że po traumie rozwija się PTSD

Trauma nie zawsze prowadzi do PTSD. To, czy zaburzenie się rozwinie, zależy od wielu czynników jednocześnie, a nie od tego, czy jesteś „wystarczająco silny”. PTSD nie jest oznaką słabości.

Ryzyko zwiększają: zdarzenia długotrwałe lub powtarzające się (na przykład przemoc w rodzinie), trauma z udziałem innego człowieka, wcześniejsze trudne przeżycia w dzieciństwie, brak wsparcia po zdarzeniu, wcześniejsza depresja lub zaburzenia lękowe, a także dodatkowy stres, który pojawia się później, jak utrata pracy czy rozpad związku.

Chronić może wsparcie bliskich, poczucie, że ktoś Ci uwierzył i Cię wysłuchał, oraz szybki dostęp do pomocy psychologicznej. Przy długotrwałej, wielokrotnej traumie z dzieciństwa trudności z emocjami i relacjami bywają podobne do opisanych w tekście o osobowości chwiejnej emocjonalnie, dlatego tak ważna jest rzetelna diagnoza.

Jak przebiega diagnoza i kto ją prowadzi

PTSD rozpoznaje psychiatra lub psycholog kliniczny na podstawie rozmowy o zdarzeniu, objawach i ich wpływie na Twoje życie. Nie musisz od razu opowiadać wszystkich szczegółów traumy. Dobry specjalista pozwoli Ci mówić w Twoim tempie.

W trakcie diagnozy lekarz sprawdza też, czy nie ma depresji, zaburzeń lękowych, nadużywania substancji albo myśli samobójczych, bo często współwystępują z PTSD i wpływają na wybór leczenia. Pomocne bywają kwestionariusze przesiewowe, ale ostatecznie rozpoznanie zależy od oceny specjalisty. Leki na PTSD dobiera wyłącznie psychiatra na wizycie.

Na wizytę warto zabrać listę objawów z ostatnich tygodni (na przykład jak często masz koszmary i jak śpisz), informację o lekach, które przyjmujesz, oraz wcześniejszą dokumentację, jeśli ją masz. Możesz też przyjść z zaufaną osobą, jeśli jej obecność pomoże Ci poczuć się pewniej.

Leczenie PTSD: psychoterapia na pierwszym miejscu, leki jako wsparcie

Najsilniejsze dowody skuteczności mają formy psychoterapii skoncentrowane na traumie. Ich wspólny cel to bezpieczne przepracowanie wspomnień tak, aby przestały wracać z pierwotną siłą. Leki mogą zmniejszyć nasilenie objawów i ułatwić udział w terapii, ale same zwykle jej nie zastępują.

W tabeli znajdziesz najczęściej stosowane metody. Każdy wiersz opisuje jedną z nich.

Terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie - Jak działa: Ta terapia pomaga zmienić przekonania powstałe po traumie i stopniowo, w bezpiecznych warunkach, oswajać wspomnienia. - Na co zwrócić uwagę: Terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie obejmuje zwykle kilkanaście sesji i ćwiczenia między spotkaniami.

EMDR - Jak działa: EMDR łączy przywoływanie wspomnienia z ukierunkowanymi ruchami gałek ocznych lub innymi bodźcami, co ma ułatwić jego przetworzenie. - Na co zwrócić uwagę: EMDR prowadzi terapeuta z odpowiednim szkoleniem w tej metodzie.

Terapia przedłużonej ekspozycji - Jak działa: Terapia przedłużonej ekspozycji polega na stopniowym, kontrolowanym powracaniu do wspomnienia i unikanych sytuacji. - Na co zwrócić uwagę: W terapii przedłużonej ekspozycji napięcie na początku może rosnąć, a potem zwykle słabnie.

Sertralina - Jak działa: Sertralina to lek z grupy SSRI, którego ChPL wymienia zespół stresu pourazowego wśród wskazań. - Na co zwrócić uwagę: Najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym sertraliny są nudności; w badaniach reakcje odstawienne zgłaszało 23% osób kończących przyjmowanie sertraliny wobec 12% kontynuujących leczenie.

Paroksetyna - Jak działa: Paroksetyna to lek z grupy SSRI, którego ChPL wymienia zaburzenie stresowe pourazowe wśród wskazań. - Na co zwrócić uwagę: Paroksetyny nie powinno się stosować u osób poniżej 18 lat; objawy przy przerywaniu leczenia w badaniach dotyczyły 30% pacjentów wobec 20% w grupie placebo.

Sertralina i paroksetyna: o czym pamiętać, zaczynając leczenie

Obie substancje należą do leków przeciwdepresyjnych, dlatego w punkcie 4.4 ich charakterystyk znajdziesz ważne ostrzeżenie. Na starcie terapii, a także za każdym razem, gdy lekarz modyfikuje dawkę, niepokój może na jakiś czas wzrosnąć, a myśli samobójcze przybrać na sile. Zjawisko to najwyraźniej widać u młodych dorosłych poniżej 25 lat. Taka zmiana to sygnał do pilnego kontaktu z lekarzem prowadzącym, a gdy życie jest zagrożone, do wezwania pomocy pod numerem 112.

Na efekt leków z tej grupy zwykle trzeba poczekać kilka tygodni, więc brak poprawy w pierwszych dniach nie oznacza, że lek nie działa. Nie odstawiaj go gwałtownie: charakterystyki opisują objawy, które mogą się wtedy pojawić, między innymi zawroty głowy, zaburzenia czucia, kłopoty ze snem, niepokój, nudności i bóle głowy. Jak i kiedy kończyć leczenie, ustala lekarz.

Każdy z leków ma też przeciwwskazania. Sertraliny nie wolno łączyć z nieodwracalnymi inhibitorami MAO ani z pimozydem, a paroksetyny z inhibitorami MAO, tiorydazyną i pimozydem. Przy paroksetynie charakterystyka zaleca unikanie alkoholu przez cały czas leczenia. Szczegóły znajdziesz na stronach o sertralinie i o paroksetynie i jej wskazaniach.

Pilna pomoc: gdy jest Ci bardzo źle

PTSD potrafi przynieść chwile, w których wydaje się, że nie dasz rady dłużej. Jeśli pojawiają się myśli samobójcze lub chęć zrobienia sobie krzywdy, nie zostawaj z tym sam. Pod tymi numerami ktoś odbierze także w środku nocy:

116 123 - linia dla dorosłych przeżywających kryzys emocjonalny; działa całodobowo, bezpłatnie.

800 70 2222 - Centrum Wsparcia, gdzie dyżurują psychologowie dla dorosłych w kryzysie psychicznym; także całodobowo, bezpłatnie.

116 111 - telefon zaufania, z którego mogą skorzystać dzieci i nastolatki.

112 - numer alarmowy, gdy ktoś jest w bezpośrednim niebezpieczeństwie utraty życia.

PTSD a leczenie online: co możesz załatwić zdalnie

Przez nasz formularz nie rozpoznasz PTSD ani nie zaczniesz leczenia farmakologicznego. To zadanie psychiatry, który Cię zbada i dobierze terapię. U nas nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych i nie prowadzimy psychoterapii. Możemy natomiast pomóc w kontynuacji leczenia, które już prowadzi psychiatra.

Jeśli bierzesz lek zlecony przez psychiatrę i masz dokumentację tego leczenia, wypełniasz formularz z pytaniami o jego przebieg. Twoje zgłoszenie przegląda lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a gdy czegoś potrzebuje, pyta na czacie. To on decyduje i może odmówić. Gdy lekarz odmówi, opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku. Receptę na kontynuację bez ponownego badania dopuszcza art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, gdy uzasadnia to stan zdrowia opisany w dokumentacji. Jak to wygląda w praktyce, opisujemy na stronie wniosku o e-receptę psychiatryczną.

A zwolnienie lekarskie przy PTSD? O jego wystawieniu decyduje lekarz po ocenie wniosku i może odmówić; w sprawach psychiatrycznych może odesłać Cię do psychiatry. Przy nasileniu objawów, zmianie leku, braku dokumentacji albo myślach samobójczych potrzebna jest wizyta u psychiatry, a w nagłej sytuacji pomoc z numerów powyżej.

Jak możesz zadbać o siebie między wizytami

Regularny rytm dnia, ruch i stałe pory snu pomagają uspokoić układ nerwowy, który po traumie działa w trybie alarmowym. Proste techniki uziemienia, na przykład nazwanie pięciu rzeczy, które widzisz, i czterech, które słyszysz, mogą pomóc w chwili nagłego wspomnienia. Po koszmarze sennym pomaga zapalenie światła, kilka spokojnych oddechów i przypomnienie sobie, gdzie jesteś i jaki jest dzień.

Ogranicz alkohol, nawet jeśli wydaje się, że na chwilę przynosi ulgę. Na dłuższą metę pogarsza sen i nastrój. Powiedz zaufanej osobie, co przeżywasz, i ustal, jak może Ci pomóc, gdy objawy się nasilą. Zapisuj, co wywołuje u Ciebie silną reakcję. Taka lista przyda się terapeucie i pozwoli Ci lepiej planować trudne sytuacje.

Jeśli wspierasz kogoś z PTSD, nie naciskaj na opowiadanie o zdarzeniu i nie bagatelizuj jego reakcji słowami „to już minęło”. Wystarczy obecność, cierpliwość i gotowość do wysłuchania. Zadbaj też o siebie, bo towarzyszenie komuś po traumie bywa obciążające.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina) - URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Rexetin (paroksetyna) - URPL

ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty