Kiedy świat wydaje się za szybą: derealizacja wyjaśniona krok po kroku

Co to jest derealizacja: wyjaśnienie bez straszenia

Derealizacja to zmiana w odbieraniu otoczenia. Ludzie, przedmioty i miejsca wyglądają znajomo, a jednak wydają się nierealne, płaskie, sztuczne albo oddalone. Wiele osób opisuje to jako życie we śnie, za mgłą lub za szybą akwarium. Ważne jest to, że przez cały czas wiesz, że to Twoje odczucie, a nie prawda o świecie. Ta zachowana świadomość odróżnia derealizację od psychozy, w której człowiek przestaje rozpoznawać, co jest rzeczywiste.

Derealizacja często idzie w parze z depersonalizacją, czyli poczuciem obcości wobec samego siebie: własnego ciała, myśli, głosu lub emocji. Możesz mieć wrażenie, że obserwujesz siebie z boku albo działasz jak na autopilocie. Gdy oba doświadczenia nawracają lub utrzymują się długo i utrudniają codzienne życie, specjaliści mówią o zaburzeniu depersonalizacji-derealizacji. Pojedyncze, krótkie epizody, na przykład w czasie silnego stresu lub po nieprzespanej nocy, zdarzają się jednak wielu zdrowym osobom.

Derealizację często rozumie się jako rodzaj odcięcia w sytuacji przeciążenia. Gdy napięcie albo lęk przekraczają Twoje możliwości, układ nerwowy jakby przycisza emocje i wrażenia. To mechanizm ochronny, tyle że uciążliwy, bo samo poczucie nierealności łatwo wywołuje kolejną falę lęku.

Jak derealizacja wygląda w codzienności: objawy

Objawy derealizacji są subiektywne, więc trudno je opisać nawet bliskim. Pomóc może lista najczęściej zgłaszanych wrażeń. Nie musisz mieć wszystkich, a ich nasilenie zwykle zmienia się w ciągu dnia.

otoczenie wydaje się nierzeczywiste, sztuczne, jak dekoracja albo scena z filmu;

kolory bywają wyblakłe lub przeciwnie, zbyt jaskrawe, a obraz płaski, bez głębi;

dźwięki brzmią jak przytłumione lub dobiegające z daleka;

znajome miejsca i osoby wydają się obce, choć je rozpoznajesz;

zmienia się poczucie czasu: minuty się dłużą albo dzień mija jak we mgle;

masz wrażenie emocjonalnego odrętwienia, jakby uczucia były wyciszone;

pojawia się lęk, że tracisz zmysły lub kontrolę, i natrętne sprawdzanie, czy świat jest prawdziwy.

Błędne koło: dlaczego im więcej o tym myślisz, tym jest silniej

Bardzo charakterystyczne jest to, że im uważniej obserwujesz i analizujesz swoje odczucia, tym wyraźniej je zauważasz. Lęk przed derealizacją podtrzymuje derealizację. Pojawia się sprawdzanie, czy już minęło, szukanie informacji w internecie, unikanie miejsc, w których objaw się nasilał. Każde z tych zachowań daje chwilową ulgę, ale utrwala przekonanie, że dzieje się coś groźnego.

Dlatego w leczeniu tak dużo uwagi poświęca się temu, by przestać z objawem walczyć i nauczyć się go przeczekiwać. Brzmi to paradoksalnie, ale u wielu osób właśnie zmniejszenie czujności wobec objawu sprawia, że epizody stają się rzadsze i krótsze.

Skąd się bierze poczucie nierealności: przyczyny i czynniki ryzyka

Derealizacja rzadko pojawia się bez tła. Najczęściej jest objawem towarzyszącym innemu problemowi, a nie osobną chorobą. Do najczęstszych przyczyn i czynników sprzyjających należą:

silny lęk i napady paniki - derealizacja to jeden z typowych objawów napadu i potrafi przestraszyć bardziej niż kołatanie serca;

przewlekły stres i wyczerpanie, na przykład przy wypaleniu, opiece nad chorym bliskim lub długim braku snu;

depresja, w której poczucie oddzielenia od świata łączy się z obniżonym nastrojem i utratą przyjemności;

trauma, zwłaszcza z dzieciństwa, oraz zaburzenie stresowe pourazowe, gdzie odcięcie bywa reakcją na przypomnienia o zdarzeniu;

substancje psychoaktywne: marihuana, środki halucynogenne, nadmiar alkoholu, a także ich odstawienie;

nagłe odstawienie niektórych leków, szczególnie uspokajających, bez planu ustalonego z lekarzem;

przyczyny somatyczne i neurologiczne, rzadsze, ale ważne: padaczka, migrena, urazy głowy czy zaburzenia pracy tarczycy.

Nowy lek a poczucie obcości

Jeśli derealizacja pojawiła się po raz pierwszy wkrótce po rozpoczęciu nowego leku, powiedz o tym lekarzowi. Przykładowo ChPL sertraliny zalicza depersonalizację do działań niepożądanych występujących często, a więc u 1 do 10 osób na każde 100 przyjmujących lek. To nie jest powód do samodzielnego odstawienia tabletek, tylko do spokojnej rozmowy z lekarzem prowadzącym, który oceni, czy objaw wiąże się z lekiem, czy z chorobą.

Sygnały alarmowe: kiedy nie czekać z diagnostyką

Zdecydowana większość epizodów derealizacji wiąże się z lękiem i stresem. Są jednak sytuacje, w których najpierw trzeba wykluczyć przyczynę neurologiczną lub inną pilną chorobę. Nie czekaj na planową wizytę, jeśli poczucie nierealności:

pojawiło się nagle, po raz pierwszy w życiu, bez wcześniejszego stresu lub lęku;

towarzyszy mu silny ból głowy, zaburzenia mowy, widzenia albo równowagi, osłabienie lub drętwienie części ciała;

łączy się z drgawkami, utratą przytomności, chwilowymi wyłączeniami lub lukami w pamięci;

wystąpiło po urazie głowy, zatruciu albo przyjęciu nieznanej substancji;

przechodzi w przekonanie, że świat naprawdę jest fałszywy, ktoś Tobą steruje lub słyszysz głosy.

Pilna pomoc: gdzie zadzwonić, gdy jest bardzo trudno

Przy objawach z poprzedniej listy jedź na SOR albo dzwoń pod 112. Lepiej, by lekarz wykluczył udar czy napad padaczkowy, niż żeby taki objaw został bez oceny. Derealizacja sama w sobie nie zagraża życiu, ale może towarzyszyć głębokiemu kryzysowi. Jeśli czujesz, że nie dajesz rady, masz myśli o zrobieniu sobie krzywdy albo boisz się o swoje bezpieczeństwo, nie zostawaj z tym w pojedynkę. Możesz zadzwonić:

116 123 - wsparcie, gdy jako osoba dorosła przeżywasz kryzys emocjonalny; całodobowo, bezpłatnie;

800 70 2222 - Centrum Wsparcia, które pomaga dorosłym w kryzysie psychicznym; całodobowo, bezpłatnie;

116 111 - linia zaufania, pod którą mogą dzwonić dzieci i nastolatki; całodobowo, bezpłatnie;

112 - numer alarmowy, gdy życie lub zdrowie jest w bezpośrednim zagrożeniu.

Kto rozpoznaje derealizację i jak przebiega diagnoza

Rozpoznanie stawia lekarz psychiatra na wizycie, często we współpracy z psychologiem lub psychoterapeutą. Na pierwszym spotkaniu usłyszysz pytania o to, kiedy objawy się zaczęły, jak długo trwają, w jakich sytuacjach się nasilają, czy towarzyszą im napady lęku, obniżony nastrój albo trudne przeżycia, a także o sen, alkohol, inne substancje i przyjmowane leki. Dobrze przygotować sobie krótkie notatki, bo derealizację trudno opisać na bieżąco.

Ważną częścią diagnozy jest wykluczenie innych przyczyn. Lekarz może zlecić podstawowe badania krwi, na przykład ocenę pracy tarczycy, a przy niepokojących objawach skierować do neurologa, na badanie EEG albo badanie obrazowe głowy. Nie oznacza to, że podejrzewa coś groźnego. To standardowa droga, która pozwala potem spokojnie skupić się na leczeniu.

Psychiatra oceni też, czy derealizacja jest objawem innego zaburzenia, na przykład zaburzeń lękowych, depresji lub PTSD, czy samodzielnym zaburzeniem depersonalizacji-derealizacji. Od tego zależy plan leczenia.

Psychoterapia i leki: co realnie pomaga przy derealizacji

Podstawą leczenia jest psychoterapia. Nie ma leku zarejestrowanego wprost do leczenia derealizacji: w punkcie 4.1 Charakterystyk Produktu Leczniczego sertraliny i escitalopramu nie wymieniono jej wśród wskazań. Leki pomagają natomiast wtedy, gdy poczucie nierealności wynika z depresji, zaburzenia panicznego czy innego zaburzenia lękowego, bo leczą chorobę, która je napędza.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna - Na czym polega: Terapia poznawczo-behawioralna uczy rozpoznawać błędne koło lęku i obserwowania objawów oraz stopniowo przestać z nimi walczyć. - Co warto wiedzieć: Terapię poznawczo-behawioralną często stosuje się przy derealizacji powiązanej z lękiem i napadami paniki.

Terapia skoncentrowana na traumie - Na czym polega: Terapia skoncentrowana na traumie pracuje z przeżyciami, po których odcięcie stało się sposobem radzenia sobie. - Co warto wiedzieć: Terapia traumy bywa potrzebna, gdy derealizacja pojawia się przy przypomnieniach o trudnych zdarzeniach.

Psychoedukacja i techniki ugruntowania - Na czym polega: Psychoedukacja wyjaśnia, że derealizacja nie prowadzi do utraty zmysłów, a techniki ugruntowania pomagają wrócić uwagą do ciała i otoczenia. - Co warto wiedzieć: Samo zrozumienie mechanizmu derealizacji często zmniejsza lęk i skraca epizody.

Sertralina (SSRI) - Na czym polega: Według ChPL sertralinę stosuje się m.in. w zespole lęku pourazowego (PTSD), zespole lęku społecznego, zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych, lęku napadowym oraz epizodach dużej depresji. - Co warto wiedzieć: Sertralinę przy derealizacji stosuje się wtedy, gdy leczona jest choroba podstawowa, a lek dobiera psychiatra.

Escitalopram (SSRI) - Na czym polega: Escitalopram jest wskazany w ChPL w leczeniu epizodów dużej depresji, lęku panicznego, fobii społecznej, uogólnionego zaburzenia lękowego i zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. - Co warto wiedzieć: Escitalopram jest przeciwwskazany z lekami wydłużającymi odstęp QT, w tym z hydroksyzyną, oraz z moklobemidem.

Leki uspokajające, np. benzodiazepiny - Na czym polega: Leki uspokajające mogą doraźnie zmniejszać lęk, ale nie leczą przyczyny derealizacji. - Co warto wiedzieć: Benzodiazepiny niosą ryzyko uzależnienia, a ich nagłe odstawienie może samo nasilać poczucie nierealności.

Leki przeciwdepresyjne: o czym pamiętać na starcie

Gdy lekarz zaproponuje Ci lek przeciwdepresyjny, zapamiętaj ostrzeżenie zapisane w punkcie 4.4 ChPL: przez pierwsze tygodnie terapii oraz po każdej korekcie dawki niepokój, lęk, a nawet myśli samobójcze potrafią na jakiś czas przybrać na sile. Najbardziej dotyczy to młodych dorosłych, którzy nie skończyli 25 lat. Jeśli zauważysz u siebie takie zmiany, od razu daj znać lekarzowi, a gdy Twoje życie jest zagrożone, wybierz 112. Warto też powiedzieć zaufanej osobie, że zaczynasz terapię lekiem, bo z boku łatwiej dostrzec, że Twoje zachowanie się zmienia.

Leków przeciwdepresyjnych nie odstawia się nagle. ChPL sertraliny opisuje objawy odstawienia, między innymi zawroty głowy, zaburzenia czucia i snu oraz niepokój, dlatego kończenie leczenia planuje się z lekarzem. Więcej o samych substancjach przeczytasz na stronach o sertralinie i o escitalopramie.

Co możesz zrobić od razu, gdy pojawia się poczucie nierealności

Techniki samopomocy nie zastąpią leczenia, ale dają Ci wpływ na trudną chwilę. Wypróbuj kilka i zostaw te, które działają w Twoim przypadku:

ugruntowanie 5-4-3-2-1: nazwij pięć rzeczy, które widzisz, cztery, których dotykasz, trzy dźwięki, dwa zapachy i jeden smak;

wyraźny bodziec: zimna woda na dłonie, kostka lodu, mocny zapach, wyraźna faktura pod palcami;

spokojny oddech z wydłużonym wydechem przez minutę lub dwie, bez forsowania;

zgoda zamiast walki: powiedz sobie, że to derealizacja, znasz ją i ona minie, zamiast co chwilę sprawdzać, czy już przeszła;

higiena dnia: regularny sen, mniej kofeiny, rezygnacja z alkoholu i marihuany, ruch na świeżym powietrzu.

Derealizacja a leczenie online: co jest możliwe u nas

Jeśli mimo samopomocy epizody są częste, trwają godzinami albo ograniczają Twoją pracę i relacje, to dobry moment, by umówić się do psychiatry lub psychoterapeuty. Online nie postawimy rozpoznania derealizacji ani nie dobierzemy pierwszego leku. To zadanie psychiatry na wizycie, który może Cię zbadać i wykluczyć inne przyczyny. Możemy natomiast pomóc w kontynuacji leczenia, które już prowadzi Twój psychiatra i które masz udokumentowane.

Krok po kroku wygląda to tak: wypełniasz formularz z wywiadem i dołączasz dokumentację, a Twój wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), który w razie wątpliwości dopytuje na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych. Lekarz może odmówić, jeśli uzna, że potrzebna jest wizyta osobista, a przy odmowie opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku. Szczegóły znajdziesz w opisie usługi e-recepty na leki psychiatryczne, a listę potrzebnych dokumentów w poradniku o przygotowaniu do kontynuacji leczenia.

Zastanawiasz się nad zwolnieniem z powodu derealizacji? O L4 zawsze decyduje lekarz po ocenie Twojej sytuacji i może odmówić. Przy problemach psychicznych bywa, że skieruje Cię raczej do psychiatry prowadzącego, bo to on najlepiej zna Twoje leczenie.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), URPL

Ulotka dla pacjenta Asertin 50 (sertralina), URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram), URPL

Ulotka dla pacjenta Escitil (escitalopram), URPL